Cái tên 琵琶 (pípá — Tỳ Bà) chính là tả lại 2 thao tác ngón tay: "Tỳ" đẩy ra, "Bà" gảy về. Đó là kiểu đặt tên "mô phỏng động tác" rất Hán cổ — và là một trong những bài giảng yêu thích trong khoá Tiếng Trung Âm Nhạc của Easy Chinese AOEC. Hiểu được logic ghép từ này, học viên sẽ tự đoán nghĩa hàng trăm tên nhạc cụ và động tác mà sách giáo khoa không kịp liệt kê.

1. Mở Đầu: Tỳ Bà (琵琶) Là Gì?

琵琶 (Pípá - Tỳ Bà) là loại đàn Lute (Họ đàn Tỳ bà) có thân hình quả lê gọt nửa, cổ bẻ gập, 4 dây đàn. Nó bắt nguồn từ khu vực Ba Tư (Trung Đông) và được truyền qua Con Đường Tơ Lụa vào Trung Quốc từ thời nhà Hán. Tên gọi "Tỳ Bà" bắt nguồn từ 2 thao tác ngón tay cơ bản: Đẩy ngón tay ra trước gọi là "Tỳ", gảy ngón tay về sau gọi là "Bà".

2. Kỹ Thuật "Luân Chỉ" (轮指) Khó Nhất

Để chơi Tỳ bà, nghệ sĩ phải bế đàn đứng thẳng trên đùi. Kỹ thuật đỉnh cao nhất của Tỳ bà là 轮指 (Lún zhǐ - Luân chỉ / Rê ngón): Năm ngón tay phải liên tục gảy vào 1 sợi dây với tốc độ kinh hoàng, tạo ra một tràng âm thanh vang rền liên tục không dứt (Giống hệt kỹ thuật Tremolo trong Guitar Flamenco).

Bản 十面埋伏 (Shí Miàn Mái Fú — Thập Diện Mai Phục) cũng là tên một kế đánh trong Binh Pháp. Tiếng Trung kiểu Easy Chinese AOEC = một cụm 4 chữ mở khoá nhiều lớp văn hoá.

3. Bản Nhạc "Thập Diện Mai Phục" (十面埋伏)

Tỳ Bà được chia làm 2 trường phái: Văn Khúc (Nhẹ nhàng, tả tình) và Võ Khúc (Mạnh mẽ, tả chiến tranh). Bản nhạc Võ Khúc vĩ đại nhất lịch sử là 《十面埋伏》 (Thập Diện Mai Phục).

Bản nhạc này miêu tả lại trận chiến Cai Hạ, nơi Lưu Bang bao vây Hạng Vũ. Bằng các kỹ thuật đập dây, miết dây cường độ cao, cây đàn Tỳ Bà một mình tạo ra âm thanh của kèn đồng xuất trận, tiếng gươm giáo chạm nhau loảng xoảng, tiếng ngựa hý thảm thiết và tiếng quân lính gào thét. Nghe xong bản nhạc, người ta đổ mồ hôi hột vì áp lực chiến trường.

4. Điển Tích: "Do Ôm Tỳ Bà Nửa Che Mặt"

Trong bài thơ Tỳ Bà Hành (Bài thơ dài nhất mà học sinh Trung Quốc phải học thuộc lòng) của Bạch Cư Dị, có câu thơ kinh điển: "犹抱琵琶半遮面" (Do bão tỳ bà bán giá diện - Ôm đàn tỳ bà nửa che khuất mặt). Miêu tả sự e ấp, rụt rè của người kỹ nữ khi vừa bước ra sân khấu. Câu nói này nay trở thành thành ngữ chỉ thái độ chần chừ, muốn nói lại thôi của một người.

5. Kết Luận

Tỳ Bà được mệnh danh là "Dân nhạc chi Vương" (Vua của nhạc cụ dân tộc Trung Quốc). Nếu bạn nghĩ âm nhạc cổ điển Trung Quốc chỉ có buồn bã tẻ nhạt, hãy lên YouTube xem các bậc thầy gảy bản Thập Diện Mai Phục, bạn sẽ thấy tốc độ ngón tay của họ đánh bại mọi tay guitar điện Shredding (Nhạc Metal) trên thế giới.