捏面人 (niē miànrén — niết diện nhân) chính là cái tên Tiếng Trung cho nghệ thuật mà người Việt gọi là Tò He. Khi học viên Easy Chinese AOEC đối chiếu "Tò He" — "捏面人", họ học được cả 2 mặt: từ vựng Hán cụ thể và nét tương đồng văn hoá Việt-Trung. Đó là kiểu bài tập so sánh xuyên ngôn ngữ chỉ trung tâm chuyên sâu mới dám đưa vào.

1. Mở Đầu: Tố Nhân (面人) Và Tò He Là Gì?

Nghệ thuật nặn bột ở Trung Quốc gọi là 捏面人 (Niē miànrén - Niết diện nhân / Nặn người bột), ở Việt Nam gọi là Tò He. Đây là một môn nghệ thuật dân gian có lịch sử hơn 1000 năm (Từ thời nhà Hán). Ban đầu, những con giống bột (Lợn, gà, bò) được làm ra để thay thế cho vật sống thật trong các mâm cúng tế thần linh, cúng rằm tháng 7 (Đồ mã).

2. Bột Gạo Nếp Và Màu Sắc Từ Thiên Nhiên

Nguyên liệu làm tò he phải là Bột gạo nếp trộn với một ít bột tẻ để tạo độ dẻo nhưng không bị chảy nhão. Người thợ sẽ đun bột với nước nóng, nhào nặn đến khi bột không dính tay.

Màu sắc (Đỏ, vàng, xanh, đen) trước đây được nhuộm hoàn toàn bằng thiên nhiên: Màu đỏ từ gấc, màu vàng từ củ nghệ, màu đen từ tro bếp. Chính vì làm từ gạo và phẩm màu tự nhiên, Tò he thời xưa Có Thể Ăn Được ngay sau khi chơi xong, là món quà vặt quý giá của trẻ con nghèo.

Cụm 非物质文化遗产 (fēi wùzhì wénhuà yíchǎn — Di sản văn hoá phi vật thể) xuất hiện hơn 200 lần/ngày trên báo Tân Hoa Xã. Khoá Tiếng Trung Truyền Thông của Easy Chinese AOEC giúp bạn đọc nguyên văn không cần Google dịch.

3. Đôi Bàn Tay Ma Thuật Trong 3 Phút

Dụng cụ của thợ nặn rất thô sơ: Một con dao tre nhỏ (Cái nẹp), một chiếc lược để tạo vân (Làm râu rồng, nếp nhăn quần áo), và vài que tre. Họ không dùng khuôn đúc sẵn. Mọi nhân vật lịch sử (Quan Công, Bao Thanh Thiên), động vật (12 con giáp) đều được thành hình trực tiếp từ trí tưởng tượng và bàn tay véo bột cực kỳ chuẩn xác chỉ trong vòng 3 đến 5 phút.

4. Sự Mai Một Trong Kỷ Nguyên Đồ Chơi Nhựa

Với sự tràn ngập của đồ chơi nhựa siêu nhân, Lego, Robot từ phương Tây, đồ chơi Tò He nhanh chóng mất đi sức hút. Nhược điểm lớn nhất của nó là Nhanh hỏng: Bột gạo để lâu trong không khí sẽ bị nứt nẻ, mốc, hoặc bị chuột gián gặm nhấm.

5. Kết Luận

Dù hiện nay thợ tò he đã thay bột gạo bằng Đất sét Nhật (Polymer clay) để có thể giữ được vĩnh viễn, nhưng cảm giác mong manh của những bức tượng bột gạo và âm thanh tò tí te của người bán dạo vẫn luôn là một di sản phi vật thể nhắc nhớ chúng ta về một thời đại nông nghiệp thuần phác, nơi con người sáng tạo nghệ thuật từ chính bát cơm hàng ngày.